Սահմանադրություն՝ առանց սահմանների...

Իսկ ինչ անել այն դեպքում, երբ երկու «սրոկ» արդեն նախագահ ես «նստել»...

Սահմանային հարցերում հայ ժողովրդի բախտը երբեք էլ չի բերել: Դարեր շարունակ մեր դժբախտ երկրի սահմանները գնալով նեղացել են, շագրենյան կաշվի նման մտել, և հիմա՝ «ծովից ծով»-ից մի խղճուկ ցամաք է մնացել: Սահմանակից երկրների մեջ էլ մեկ բարեկամ անգամ չունենք՝ իսկ թշնամիներ՝ խնդրեմ: Ադյունքում՝ օրնիբուն ծագող սահմանային միջադեպեր՝ երիտասարդների կորուստ, վախ, և սեփական սահմանները պաշտպանելու ցանկության կայուն բացակայություն՝ բնակչության մի ստվար հատվածում: Այս ամենը բավական չէր՝ հիմա էլ սեփական սահմանադրության հետ չենք կարողանում հաշտվել:

Կան չէ՞ երկրներ, որ մի 200 տարի իրենց գլխավոր օրենքին ձեռք չեն տվել՝ և ոչինչ, լավ էլ ապրում են: Իսկ մենք՝ չենք կարող, որովհետև մերն՝ ուրիշ է, մենք երկուսով երեք երգ ենք երգում, երկու հայը քիչ է, իսկ երեքն՝ արդեն ամբոխ է, յուրաքանչուր հայը իրեն նախագահ է զգում, իսկ երկու նախագահներին էլ մեկ սահմանադրությունը չի բավականացնում: Այսինքն՝ որքան նախագահ՝ այդքան էլ սահմանադրություն: Այնպես որ, կամ պետք է նախագահների թիվը սահմանափակել, կամ էլ անսահման անգամ փոխել սահմանադրության դրույթները:
Ի վերջո, հայտնի ճշմարտություն է՝ եթե չես կարողանում օրենքով ապրել, ապա պետք է փոխես օրեքը: Թեկուզ դա երկրի գլխավոր օրենքը և ինքնիշխանության երաշխավորը լինի: Որովհետև, ինքնիշխանությունը ոչ մեկին չի հետաքրքրում՝ ամեն մեկի համար կարևորն այն է, որ ինքը և միայն ինքն ինշանություն ունենա:

Իսկ ինչ անել այն դեպքում, երբ երկու «սրոկ» արդեն նախագահ ես «նստել» ու սահմանված կարգի և պայմանավորվածության համաձայն պետք հեռանաս:Կրկին հանգում ենք սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտությանը: Իհարկե, կարելի է նաև երկուսը երեք դարձնել, բայց դե դրսում ի՞նչ կասեն՝ գուցե և չհասկանան՝ դրամաշնորհ-վարկերից զրկեն: Ուրեմն՝ այլ բան է պետք մտածել: Ի վերջո, ի՞նչ կարևոր է, թե ինչպես կկոչվի պաշտոնը՝ նախագա՞հ թե՞ ազգային ժողովի նախագահ՝ իմաստը հո նունն է ՝ անսահման իշխանություն, ընտանիքի եղած չեղածը պահելու՝ բազմապատկելու առիթ, շրջապատի մարդկանց իրենց տեղը դնելու հնարավորություն:

Հետո հարց է ծագում՝ մի երկրի համար, որի բնակչությունը երկրաչափական տեմպերով քչանում է, երկու համապետական ընտրությունը շա՞տ չէ: Որքան գումար կարող ես հավաքել այդ մի բուռ մարդկանցից, որ համ քեզ չնեղացնես, համ էլ նրանց բաժանես՝ իրենց խղճուկ, ձայների դիմաց: Ճիշտ է, ընտրողի ձայնի արժեքը՝ ի տարբերություն այլ ապրանքների գնի, գրեթե չի բարձրանում, բայց՝ ամեն դեպքում: Ավելի լավ չէ՞ երկու ծախսը մեկ դռնով հանենք, բավարարվենք խորհրդարանական ընտրություններով, երկրի երկրորդ պաշտոնը դառնա առաջինը, երկու աթոռի փոխարեն լինի մեկը, մարդը մի աթոռը փոխի մյուսով, և դրանից բացի ոչինչ չփոխվի՝ իսկ մնացածը, ինչպես ասում են, տեխնիկայի հարց է:

Եվ ի՞նչ վատ բան կա այս ամենի մեջ, եթե սովորական մարդու համար միևնույն է ոչինչ չի փոխվի՝ կյանքը ինչպես միշտ կշարունակի թանկանալ, իրավիճակը կմնա տաղտկալի, իսկ սահմանները՝ խոցելի: Բայց արի ու տես, որ ոմանք դեմ են: Այս իրավիճակի պատճառը շատ պարզ է՝ իր նորագույն պատմության մեջ երկիրը երեք նախագահ է ունեցել, և հիմա երեքն էլ միաժամանակ ուզում են նախագահ լինել: Այդպես չի լինում, և այստեղ արդեն ոչ մի սահմանադրական բարեփոխում-չարեփոխում չի փրկի: Դե իսկ փորձն էլ ցույց է տալիս, որ աթոռը ավելի հեշտ է պահում նա, ով դրա վրա նստած է:

Այնպես որ, կհավաքվենք, կխոսենք, կլսենք և տուն կդառնանք՝ մեր հին գազօջախների մոտ: Հետո կգա 15 թիվը, մենք ցեղասպանության 100-ամյակ կնշենք, և այդ ոգևորության տպավորության տակ էլ մեր ձայնը կտանք հօգուտ նոր սահմանադրության ու պառլամենտական կարգի: Հետո մեզանից ոմանք կհասկանան, որ էլ չեն դիմանում ու կլքեն հայրենի երկրի սահմանները, իսկ մնացածն էլ՝ նոր սահմանադրության պայմաններում կշարունակեն իրենց ազատ անկումը դեպի անսահման աղքատություն ու հիասթափություն: Դե իսկ ընտրյալները կշարունակեն իրենց հաղթական երթը դեպի Forbes-ի էջերը: Ինչ փույթ, որ այս ամենի հետևանքով իրականանալի են դառնում որոշ սահմանակից և անգամ ոչ սահմանակից հարևան-բարեկամ երկրների երազանքները, այն է՝ անմարդաբնակ տեսնել «Հայաստան» կոչվող այս բաղձալի տարածքը: Եվ այդ պարագայում պատմության գիրկը կանցնեն և երկիրն իր սահմաններով հանդերձ, և, առավել ևս, նրա բոլոր հին ու նոր սահմանադրությունները:

Կարապետ Մարգարյան